Warszawa, 27.09.20044            

 

     

Temat: Przyczyny i objawy trudności w nauce czytania i pisania.

 

Trudności w nauce czytania i pisania są najczęstszymi przyczynami niepowodzeń szkolnych u dzieci. Nauka czytania i pisania jest czynnością długotrwałą, przy tym skomplikowaną i wymagającą pełnej mobilizacji sił dziecka i dłuższego zaangażowania w pracę, której nie zawsze i nie wszystkie dzieci mogą podołać. Trudności te dotyczą głównie umiejętności dokonywania analizy i syntezy wyrazu, a także kojarzenia dźwięków z ich odpowiednikami w znakach literowych, pamiętania nazw dźwięków reprezentowanych przez poszczególne litery, zastosowania zmiękczeń przy pisaniu dwuznaków przy tekście pisanym i sposobu ich użycia  przy pisaniu. Niektórym dzieciom sprawia też trudność osiągnięcie odpowiedniego tempa czytania, szybkie i prawidłowe zrozumienie treści, a także czytanie głośne z odpowiednią dykcją. Uwarunkowania trudności w czytaniu i pisaniu spowodowane są różnymi okolicznościami i mogą wynikać z różnych przyczyn i powstawać na różnym podłożu.

         Jedną z przyczyn powodujących trudności w czytaniu i pisaniu, szczególnie w początkowym okresie nauki, należą wszelkie zaburzenia mowy. Bardzo dużą rolę w nauce czytania i pisania odgrywają umiejętności językowe dziecka.

Z badań przeprowadzonych nad rozwojem mowy wynika, iż pod względem rozwoju artykulacji dopiero dzieci sześcioletnie są w pełni gotowe do podjęcia nauki czytania i pisania, bowiem dopiero wówczas większość z nich potrafi wymawiać poprawnie wszystkie dźwięki języka ojczystego. Normalnie rozwinięte dziecko przy końcu wieku przedszkolnego słyszy każdy fonem języka ojczystego i potrafi go poprawnie wymówić. Posiada przy tym dużą wrażliwość na dźwiękową i gramatyczną stronę mowy, co przejawia się w korygowaniu niewłaściwej wymowy u innych i zauważeniu braków wymowy własnej, jeśli ta nie jest w pełni ustalona.

         Niestety osiągnięty poziom rozwoju mowy nie gwarantuje dziecku całkowicie powodzenia w nauce czytania i pisania. Chociaż potrafi ono prawidłowo rozróżniać dźwięki mowy, to jednak nie umie samodzielnie ich wyodrębnić i operować nimi w izolacji. Odrębne fonemy nie były dotychczas wymawiane ani nie występowały w świadomości dziecka. Sylaba była tam materialnym środkiem, za pomocą którego mogła przebiegać wszelka wymowa. Dlatego też chociaż dziecko zauważa różnicę poszczególnych dźwięków w słowach, nie potrafi ich samodzielnie wyodrębnić, ani złożyć słowa z izolowanych dźwięków. Nie zna też wzorców realizowania tej czynności; musi mu je dopiero podać nauczyciel. Dźwiękowa analiza i synteza mowy jest trudna także z tego względu, że dzieląc słowo na izolowane dźwięki zniekształca się nie tylko jego obraz akustyczny, ale zaciera się także jego znaczenie. Dlatego dziecko uchyla się od pracy z takim rozsypanym słowem. Trzeba mu więc uświadomić potrzebę analizy słowa oraz nauczyć jej przeprowadzania. Można to uczynić poprzez rozbijanie słów na różne elementy w procesie głośnego artykułowania i intonacyjnego wybrzmiewania wskazanych dźwięków. Analiza artykulacyjna wspiera wysoce analizę słuchową i trzeba jej uczyć jeszcze przed przystąpieniem do nauki czytania i pisania.

         W wielu badaniach wykazano, że artykulacja odgrywa ogromną rolę w początkowych etapach nauki czytania i pisania, pomagając dziecku odróżnić dźwięki w oparciu o wyrażenia kinestetyczne według miejsca i sposobu ich wytwarzania. Nawet przy nieznacznych ograniczeniach ruchów warg i języka, czy obniżeniach sprawności mięśniowej narządów mowy, liczba błędów przy czytaniu i pisaniu ogromie wzrasta. Wyrażają się one w postaci obniżenia tempa mówienia i pisania, w nienadążaniu w pisaniu ze słuchu i pisaniu samodzielnym, błędach w zmiękczaniu, w myleniu i pomijaniu samogłosek i spółgłosek oraz uproszczeniach struktury odczytywanych i zapisywanych słów.  

Trudności w czytaniu i pisaniu powodują wszelkie zaburzenia mowy, a zwłaszcza powstałe na skutek uszkodzenia obwodowych narządów mowy lub narządu słuchu. Dość często spotykane wadliwe artykułowanie głosek dotyczy seplenienia i rerania, wymawiania głoski „l” jako i niezgłoskotwórcze (np. zamiast lato - jato) oraz głoski „h” zastępowanej najczęściej przez „t” (np. zamiast kolej - tolej), a także ubezdźwięcznienie głosek dźwięcznych (wymawianie „p” zamiast „b”, „t” zamiast „d” itd.) zaburzenia te w znacznym stopniu utrudniają naukę czytania i pisania: dziecko źle naśladuje brzmienie głosek przyporządkowanych odpowiednim literom, wskutek czego czyta z błędami artykulacyjnymi. Nieprawidłowości w mówieniu i czytaniu wpływają siłą rzeczy na pisanie – dziecko tak samo pisze błędnie jak błędnie wymawia głoski.

         Trudności w czytaniu i pisaniu mogą wynikać także z posługiwania się gwarą lub żargonem. Dziecko mówiące gwarą lub żargonem zniekształca odczytywany tekst, z trudem osiąga poprawność w pisaniu, zwłaszcza w pisaniu tekstów własnych ze słuchu. Do najczęściej spotykanych błędów z tego zakresu należy zniekształcanie samogłosek nosowych, polegające na zastępowaniu ich samogłoską ustną z dodatkiem spółgłoski nosowej (np. nogą – nogom, lubią – lubiom), a także zniekształcenie głosek miękkich, zwłaszcza na końcowych cząstkach wyrazów (rękami – rękamy, nogami – nogamy ).

Niekiedy następuje zmiana miękkiego „li” na twarde „ly” 

(np. listy – lysty, lipa – lypa). Zniekształcenia artykulacyjne wynikające z nawyków gwarowych lub żargonowych bywają mniej lub bardziej wyraźne, na ogół są one dość trwałe.

Inna przyczyną trudności nauki czytania i pisania są zaburzenia w funkcjonowaniu wzroku i słuchu. Uczniowie, którzy niedowidzą, a także ci, którzy niedosłyszą, mają duże trudności w posługiwaniu się podręcznikiem. Jeśli przy tym siedzą daleko od tablicy i od nauczyciela, znajdują się w sytuacji pogorszającej jeszcze warunki nauki i zmniejszającej możliwość dorównywania innym uczniom. Dzieci o słabym wzroku lub słuchu charakteryzują się wolniejszym tempem pracy, zużywają przy tym więcej energii, szybciej się męczą, to zaś opóźnia wykonywanie czynności czytania i pisania, pociąga za sobą w efekcie tego obniżenie ocen i zmniejsza wydatnie chęć podejmowania wszelkich prac związanych z nauką czytania i pisania – nie tyko na lekcjach języka polskiego, ale innych przedmiotów, wymagających posługiwania się tekstem.

         Trudności w czytaniu i pisaniu mogą być spowodowane czynnikami natury psychicznej. Do czynników tych należy brak zainteresowania czytaniem, brak adekwatnej motywacji do czytania albo brak gotowości do czytania, polegający na nie osiągnięciu dojrzałości do dokonywania analizy i syntezy, które są istotnymi elementami procesu czytania i pisania. W przypadku braku gotowości do czytania, dziecko potrafi dokonywać analizy wyrazu, lecz nie potrafi dokonać syntezy.

Jeszcze inną przyczyną niepowodzenia w nauce czytania i pisania jest zła sytuacja rodzinna. Złą sytuację rodzinną stanowi wszelki rozkład rodziny, jej rozbicie, zaabsorbowanie samotnej matki pracą zawodową i obowiązkami domowymi, alkoholizm któregoś z rodziców. Sytuacje takie nie sprzyjają nauce dziecka, powodują niemożność podołania wymaganiom szkoły a w konsekwencji wywołują niechęć do wszelkich wysiłków a przede wszystkim do czytania i pisania.

         Ważna w nauce czytania jest metoda nauczania tych dwóch procesów. Metoda powinna być odpowiednio dobrana i prawidłowo zastosowana w praktyce szkolnej, od niej w głównej mierze zależą wyniki nauczania.

         Bardzo ważnym elementem w nauce czytania i pisania jest zainteresowanie przez rodziców pracą dziecka nad nauką czytania i pisania. Dziecko musi mieć odpowiednie warunki do nauki w domu, które sprzyjają utrwaleniu wiadomości zdobytych w szkole. Mówi się wtedy ogólnie o zaniedbaniu pedagogicznym. Oczywiście do tej przyczyny również zaliczamy niedociągnięcia nauczyciela, brak kontroli, późne wykrycie trudności u danego dziecka.

 

Objawy trudności w nauce czytania i pisania.

 

Rozwój mowy wymaga od dziecka aktywnego i sprawnego funkcjonowania analizatorów: słuchowego, wzrokowego i kinestetyczno-ruchowego. Od tej sprawności zależy także umiejętność czytania i pisania. Mówimy wówczas o deficytach poszczególnych funkcji percepcyjno-motorycznych dotyczących wyżej wymienionych analizatorów. Zaburzenia te stanowią podłoże złożonych trudności zwanych dysleksją, dysortografią i dysgrafią. Jednym z pierwszych objawów opóźnienia rozwoju tych funkcji są zaburzenia rozwoju mowy. Nie stanowią one jednak bezpośredniej przyczyny dysleksji. Opóźnienia te ujawniają się już na początku nauki szkolnej przy nauce czytania i pisania.

U dzieci tych występują również zaburzenia lateralizacji, orientacji przestrzennej sfery emocjonalno-uczuciowej. Między tymi procesami zachodzą złożone związki np.: stwierdzono, że konsekwencją nie dających się przezwyciężyć trudności w nauce czytania i pisania są zaburzenia uczuciowe. U dzieci z tymi trudnościami wytwarzają się postawy negatywne w odniesieniu do nauki czytania i pisania.

         Bardzo często dysharmonie rozwojowe poszczególnych funkcji uczestniczą w czytaniu i pisaniu wynikają z mikrouszkodzeń struktur mózgowych, od których te funkcje zależą.

Struktury te to – w przypadku czytania i pisania – kolorowe części analizatora wzrokowego, słuchowego i kinestetyczno – ruchowego. Objawy zaburzeń czynności czytania i pisania zależą od zakresu tych mikrouszkodzeń.

 

Dysleksja, dysortografia i dysgrafia – terminy te określają zaburzenia związane z nauką czytania i pisania, występują u dzieci z normą intelektualną a nawet u tych, które mają intelekt powyżej normy. Jeżeli jednak nie będziemy nad nimi pracować mogą spowodować bardzo poważne niepowodzenia w nauce także obniżenie intelektu.

 

Trzy terminy wymienione powyżej M.Bogdanowicz definiuje w taki sposób:

„dysleksja – to niemożność nabycia umiejętności czytania, dysortografia – to niemożność nabycia umiejętności poprawnego pisania, dysgrafia – to trudność osiągnięcia dobrego poziomu graficznego pisma.”

Bardzo często zdarza się, że wszystkie trzy typy zaburzeń występują jednocześnie.

 W wyniku deficytów rozwoju poszczególnych funkcji mogą nastąpić ich zaburzenia.

 

Objawy deficytów u dzieci w zakresie:

 

 

 

Ø    zaburzenia analizy i syntezy wzrokowej:

 

 

wypowiadanie się – w związku z trudnością „rozpoznawania” przedmiotów na obrazkach – opis jest ubogi, dziecko zauważa małą liczbę przedmiotów.

Rysowanie – rysunki są przeważnie „ubogie”, linie nie są dokładne, praca jest niedbała, kolory słabe. Dzieci mają kłopoty z odwzorowaniem prostych figur geometrycznych (koło, kwadrat, trójkąt, rąb).

Czytanie – mylenie liter o podobnym kształcie: a-o, l-t-ł, b-d, g-p, n-u, n-m, m-w, m-n itp. Opuszczanie liter, sylab, wyrazów wierszy, przekręcanie końcówek wyrazów, „zgadywanie”, gubienie się w tekście. Tempo czytania wolne, szybko następuje zmęczenie i niechęć do czytania. Czytanie nierytmiczne, długo utrzymuje się technika literowania. Koncentracja na technicznej stronie czytania utrudnia rozumienie przeczytanej treści.

Pisanie – trudności z zapamiętaniem kształtu liter, mylenie liter o podobnym kształcie, pomijanie drobnych elementów graficznych liter (kropek, ogonków, kresek), opuszczanie liter lub cząstek wyrazów. Pomimo znajomości zasad i reguł ortograficznych liczne błędy ortograficzne (dziecko ma trudności z zapamiętaniem obrazu pisanych słów, nie może poprawić błędów, bo ich nie dostrzega – ten sam wyraz w tym samym tekście pisze w różny sposób).

Dzieci te mają też trudności w innych przedmiotach: geografia – kłopoty w posługiwaniu się mapą, geometria, arytmetyka – np. błędne przepisywanie słupków, języki obce – trudności z opanowaniem nowych znaków graficznych.

 

 

 

Ø    zaburzenia orientacji przestrzennej:

 

 

wypowiadanie się – kłopoty z rozumieniem sytuacji przedstawionej na obrazku, określenia miejsca wzajemnego położenia przedmiotów na obrazku, określenia miejsca przedmiotu, wzajemnego położenia przedmiotów, przyswajaniu i operowaniu pojęciami w zakresie stosunków przestrzennych (nad, pod, obok, w prawo, w lewo itp.)

Rysowanie – trudności z właściwym rozplanowaniem rysunku, zakłócenia proporcji elementów, stosunków przestrzennych, rysunki sprawiają wrażenie chaotycznych, są uproszczone, zawierają małą liczbę szczegółów.

Czytanie – na stosunek mylenia kierunków występuje przedstawienie i opuszczanie liter, sylab, linijek druku. Trudności te w rozumieniu treści zawierających pojęcie stosunków przestrzenno-czasowych i struktur gramatyczno-logicznych.

Pisanie – mylenie znaków graficznych różniących się położeniem w stosunku do osi pionowej lub pionowej.

 

 

 

Występują błędy inwersji statycznej:

 

a) w osi poziomej np.:

 

 

 

                         n         b         m

                  u         p         w

 

 

 

b) w osi pionowej:                          mylenie litery z cyfrą

 

 

 

b

 

 

p

 

 

 

d

 

 

g

 

 

 

 

q

 

 

 

 

        

 

 

   3

 

 

 

 

 

               Występują błędy w inwersji dynamicznej: np. kot – kto.

Problemy z zapisem wyrazów w słupkach, uzupełnianie w słupkach tabelek itp.

Niewłaściwe rozplanowanie graficzne wyrazów w zeszycie, mogą występować elementy pisma lustrzanego, dziecko nie mieści się w liniaturze zeszytu.

Trudności w innych przedmiotach szkolnych: geografia – kłopoty w orientacji na mapie, w stronach świata, geometria – mylenie pojęć przyswajanych werbalnie, wychowanie fizyczne – np.: zmiana w kierunku w rzędzie  i w szeregu.

 

 

 

Ø    zaburzenia analizy i syntezy słuchowej:

 

 

wypowiadanie się – słownictwo ubogie, agramatyzmy, zniekształcenia wyrazów mało znanych.

Czytanie – długo utrzymuje się technika literowania, kłopoty z syntezą dźwięków. W czytaniu nie uwzględniane są znaki przestankowe. Błędy w czytaniu: opuszczanie liter, sylab mylenie głosek i wyrazów o podobnym brzmieniu, zniekształcenie słów, trudności w rozumieniu przeczytanej treści wynikają z niedokładnego rozumienia określeń słownych. Błędy typu fonetycznego – fonetyczna deformacja słów.

Pisanie – szczególne trudności w pisaniu ze słuchu wynikające z kłopotów z dokonaniem prawidłowej analizy dźwiękowej dyktowanych wyrazów ( niekiedy wyrazy są nieczytelne ), trudności z wyodrębnieniem wyrazów w zdaniu. Błędy w pisaniu z dwuznakami grup spółgłosek zmiękczonych, z „i – j” słabe różnicowanie głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych:

„ p –b”, „k – g”, „d –t”, „s –z”, itp., samogłosek nosowych

( ą = om, on itp.), opuszczanie liter i końcówek wyrazów. U dzieci z wadami wymowy mogą występować błędy fonetyczne mimo zakończonych ćwiczeń logopedycznych. Trudności w innych przedmiotach szkolnych – trudności w nauce języków obcych, uczeniu się pamięciowym ( wierszy, tabliczka mnożenia ) spowodowane gorszą pamięcią słuchową. Mogą występować trudności ze zrozumieniem instrukcji nauczyciela.

 

Ø    zaburzenia funkcjonowania analizatora kinestetycznoruchowego:

 

 

rysowanie – rysunki sprawiające wrażenie niestarannych ruchów „ kanciaste” gwałtowne lub zwolnione. Za duży lub za mały nacisk ołówka lub innego przyrządu rysowania, przeważają linie proste, mało falistych.

Pisanie – za duży lub za mały nacisk, mała precyzja ruchów dłoni i palców, wolne tempo pracy. Obniżony poziom graficzny pisma – litery niekształtne, kanciaste, nieprecyzyjne, różnej wielkości, wychodzące poza linie. Połączenia między literami różnej długości, w dowolnym miejscu litery, różne nachylenie liter, odstępy między literami za duże lub za małe, linie niepewne, litery „ niedokończone”. Pismo mało czytelne. Tempo pisania wolne – trudności z nadążaniem za tempem klasy. Zeszyty sprawiają wrażenie źle utrzymanych.

Trudności w innych przedmiotach szkolnych – ogólna niska sprawność ruchowa powoduje problemy w wykonywaniu ćwiczeń na lekcjach wychowania fizycznego, nieudolność w grach, zabawach sportowych. Kłopoty w takich czynnościach, jak np.: rysowanie, majsterkowanie, lepienie, wycinanie, szycie, kreślenie.

 

 

Ø    zaburzenia procesu lateralizacji:

 

 

rysowanie – zmiany kierunki w rysunkach (np.: rysowanie szlaczków od strony prawej do lewej, rysowanie linii pionowych z dołu do góry ).

Czytanie – zmiana kolejności liter, sylab w wyrazach, przestawianie kolejności słów opuszczanie wiersza w tekście, tempo czytania wolne.

Pisanie – w początkowej fazie nauki pisania ( szczególnie w lateralizacji skrzyżowanej) może występować element pisma lustrzanego, odwracanie liter, cyfr, zmiana ich kolejności, opuszczanie końcówek w wyrazach, a nawet całych wyrazów. Poziom graficzny pisma zwykle obniżony.

Trudności w innych przedmiotach szkolnych: geografia – kłopoty z orientacją na mapie, geometria – zmiany kierunku w rysunkach. Trudności w orientacji w schemacie własnego ciała, trudnościach na lekcjach wychowania fizycznego. Ponadto objawy podobne, jak przy zaburzeniach orientacji przestrzennej.

 

 

                                                                                    Opracowała:

                                                                                mgr Sylwia Guzy

 

 

Bibliografia:

 

H.Spionek „Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych” Warszawa 1970 wyd.1

A.Brzezińska „Czytanie i pisanie – nowy język dziecka” Warszawa WSiP 1987r

J.Malendowicz „ Otrudnej sztuce czytania i pisania” Warszawa 1987 Wyd.1 Nasza Księgarnia.

M.Bogdanowicz „O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w pisaniu i czytaniu” Lublin 1994 PWN

T.Gąsowska, Z. Pietrzak – Stępkowska „Praca wyrównawcza z dziećmi mającymi trudności w czytaniu i pisaniu”. Warszawa 1994r Wyd. 2 WSiP.